Wykład 1b — Psychologia zdrowia: zakres, historia i obszary praktyki

Przedmiot: Psychologia kliniczna i zdrowia

Streszczenie

Uprawnienia psychologa klinicznego a diagnoza nozologiczna

Wykład zaczyna się od sprostowania częstego nieporozumienia: psycholog kliniczny nie może stawiać diagnozy nozologicznej (rozpoznania choroby). Zgodnie z ustawą o zawodzie lekarza diagnozę nozologiczną stawiają wyłącznie lekarze. W praktyce system NFZ czasem wymusza na psychologu wpisanie diagnozy (np. z ICD-10), bo inaczej nie da się rozliczyć wizyty — jest to jednak błąd systemu, a nie uprawnienie psychologa. Tytułu „psycholog kliniczny" nie wolno używać bez ukończenia specjalizacji klinicznej (ok. 4 lata + egzamin w Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego). Bycie na specjalności klinicznej w toku studiów nie czyni jeszcze psychologiem klinicznym. Odrębna ścieżka kształcenia psychologów klinicznych jest argumentem za tym, że studia same nie nadają pełnych kwalifikacji w tym obszarze — co prowadząca proponuje widzieć jako szansę na dalszy rozwój, a nie ograniczenie.

Czym jest psychologia zdrowia

Druga część wykładu przechodzi od psychologii klinicznej i zaburzeń psychicznych do psychologii zdrowia. Psycholog zdrowia zajmuje się osobami chorymi somatycznie (a nie psychicznie) oraz promocją zdrowia i poszukiwaniem korelatów zdrowia — także u osób zdrowych. W Polsce nie ma ostrego rozróżnienia tej roli. Czynniki psychospołeczne (styl życia, warunki ekonomiczne, zasoby społeczne) mają większe znaczenie w chorobach przewlekłych (np. choroby serca, od lat w czołówce statystyk) niż w zakaźnych. Psycholog działa zarówno w relacji jeden na jeden, jak i w zdrowiu publicznym — planując interwencje, promocję i prewencję (przykład: szkolny program profilaktyczny: diagnoza → planowanie interwencji → ewaluacja).

Osobowość typu A i typu D — ostrzeżenie metodologiczne

Prowadząca podkreśla, że koncepcja osobowości typu A (wrogość, pośpiech, ambitne dążenie do celów jako czynnik zawału) jest dziś uznawana za zdyskredytowaną. Powstała w latach 50. XX w., a badania były finansowane przez koncerny tytoniowe, którym zależało na pokazaniu, że to styl życia, a nie palenie, prowadzi do zawałów (sprawa udokumentowana, m.in. artykuł w „Nature"). Mimo że od lat analizy pokazują, iż to „ściema", koncepcja wciąż jest w podręcznikach (część literatury liczy ok. 50 lat). Na egzaminie obowiązuje stanowisko z wykładu, a nie z podręcznika. Współcześnie bada się raczej osobowość typu D (distress) — paradoksalną, mało widoczną z zewnątrz, o nietypowym schemacie reakcji układu nerwowego.

Historia: od psychoanalizy do psychologii zdrowia

Zarys rozwoju dziedziny: psychoanaliza (początek XX w.) dostrzegła wpływ procesów wewnętrznych na samopoczucie; sam termin psychosomatyka powstał wcześniej. Psychosomatyka bywa traktowana gorzej („to nie prawdziwa choroba", „pani jest zestresowana") — co jest błędem: objawy psychosomatyczne, nadmierna czujność cielesna czy ból bez źródła fizycznego to realne cierpienie, nie udawanie. Przykład: napady czynnościowe wyglądające jak padaczka, wywołane psychiką (kryterium różnicujące — zachowana świadomość w trakcie napadu). Dalej: medycyna psychosomatyczna i psychologia medyczna (relacja pacjent-lekarz, medycyna behawioralna, biofeedback) — oddziaływania psychologiczne, ale jeszcze poza samą psychologią. Na tej bazie ugruntowała się psychologia zdrowia już w obrębie psychologii (Matarazzo traktował ją jako dziedzinę psychologii).

Wieloznaczność terminów

Psychologia nie jest matematyką — te same terminy bywają definiowane różnie. Przykład: rezyliencja (resiliency — cecha/sprężystość vs. resilience — proces odporności w kontekście konkretnego wydarzenia) oraz hardiness (problem z polskim tłumaczeniem). Zalecenie: zawsze sprawdzać i mieć w głowie definicję terminu, podawać angielski odpowiednik w nawiasie, nie stresować się rozbieżnościami. Wynika to z długiego rozwoju polskiej psychologii bez dostępu do źródeł anglojęzycznych.

Skuteczność interwencji i włączanie osób z doświadczeniem

Skuteczność interwencji psychologicznych (zdrowotnych i psychoterapii) to maksymalnie ok. 50–70% — nie każda i nie dla każdego. Odpowiedzią jest skupianie się na mechanizmach, personalizacja oraz włączanie osób zainteresowanych do badań (experts by experience / lived experience). Prowadząca opisuje własne wystąpienie jako osoba z mizofonią. W Wielkiej Brytanii nie dostanie się publicznego grantu bez osoby z doświadczeniem danego zaburzenia w zespole — i to weryfikowanej na każdym etapie (od planowania, przez ogłoszenia, po interpretację danych i dyskusję). Cel: lepiej dopasowane interwencje (przez lata np. niedostosowane dla osób w spektrum autyzmu).

Technologie zdrowotne — szanse i zagrożenia

Aplikacje i AI w zdrowiu mogą pomagać (motywacja, telemedycyna, np. zdalna regulacja rozrusznika serca; szybka gratyfikacja pomocna przy ADHD), ale niosą ryzyka: odraczanie szukania pomocy, nieadaptacyjna regulacja, fałszywie pozytywne wyniki (np. niemiarodajne pomiary z zegarków, panika przy „migotaniu"), opieranie się wyłącznie na deklaracjach bez całościowego funkcjonowania, oraz uzależnienia behawioralne. Osobny problem to sharenting (rodzice tworzący profile dzieci) — zjawisko ważne, ale lokowane raczej w psychologii społecznej/klinicznej niż zdrowia, bo brak tu bezpośredniego związku działania ze zdrowiem. Prowadząca przywołuje też książkę z ogromem danych korelacyjnych (USA, dekady) wiążących wejście social mediów ze wzrostem zaburzeń lękowych, depresji i samouszkodzeń u młodych — z zastrzeżeniem, że to dane korelacyjne (korelacja ≠ przyczynowość), choć mocno udokumentowane.

Podział i obszary psychologii zdrowia

Na koniec systematyzacja: kliniczna psychologia zdrowia (psychologiczne aspekty powstawania, przebiegu i leczenia chorób somatycznych), psychosomatyka (psyche → soma) i somatopsychika (soma → psyche, np. depresja czy PTSD przy nowotworze), oraz pozytywna psychologia zdrowia (jak być zdrowym, kampanie, promocja kierowana do całej populacji vs. prewencja przy podwyższonym ryzyku). Granica między psychologią zdrowia a kliniczną jest płynna. Po studiach (bez specjalizacji klinicznej) można pracować w szpitalu, na onkologii czy diabetologii — kliniczni są zatrudniani szybciej, bo jest ich mało i bywa wymóg co najmniej jednego na oddziale. Inne obszary pracy: relacja pacjent-lekarz, dobrostan lekarzy (debriefingi, wsparcie — w Polsce dopiero raczkujące), praca z rodziną pacjenta i uruchamianie zasobów, akceptacja choroby, praca nad motywacją i celami, zdrowie publiczne.

Kluczowe pojęcia

Fiszki

Konspekt